Punjabi Class 10 CBSE

Cheatsheet Content

### Grammar Basics (ਵਿਆਕਰਨ ਦੇ ਮੁਢਲੇ ਨਿਯਮ) - **Noun (ਨਾਵਾਂ):** ਨਾਮ ਉਹ ਸ਼ਬਦ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ, ਵਸਤੂ, ਸਥਾਨ ਜਾਂ ਭਾਵ ਦੇ ਨਾਮ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ। - **Types (ਕਿਸਮਾਂ):** ਆਮ ਨਾਵਾਂ (Common Noun), ਖਾਸ ਨਾਵਾਂ (Proper Noun), ਵਸਤੂਵਾਚਕ ਨਾਵਾਂ (Material Noun), ਇਕੱਠਵਾਚਕ ਨਾਵਾਂ (Collective Noun), ਭਾਵਵਾਚਕ ਨਾਵਾਂ (Abstract Noun). - **Pronoun (ਪੜਨਾਵਾਂ):** ਉਹ ਸ਼ਬਦ ਜੋ ਨਾਵਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। - **Types (ਕਿਸਮਾਂ):** ਪੁਰਖਵਾਚਕ (Personal), ਨਿਜਵਾਚਕ (Reflexive), ਸੰਬੰਧਵਾਚਕ (Relative), ਪ੍ਰਸ਼ਨਵਾਚਕ (Interrogative), ਨਿਸ਼ਚੇਵਾਚਕ (Demonstrative), ਅਨਿਸ਼ਚੇਵਾਚਕ (Indefinite). - **Adjective (ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ):** ਉਹ ਸ਼ਬਦ ਜੋ ਨਾਵਾਂ ਜਾਂ ਪੜਨਾਵਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਦੱਸਣ। - **Types (ਕਿਸਮਾਂ):** ਗੁਣਵਾਚਕ (Qualitative), ਸੰਖਿਆਵਾਚਕ (Numerical), ਪਰਿਮਾਣਵਾਚਕ (Quantitative), ਨਿਸ਼ਚੇਵਾਚਕ (Demonstrative), ਪੜਨਾਵੀ (Pronominal). - **Verb (ਕਿਰਿਆ):** ਉਹ ਸ਼ਬਦ ਜੋ ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਦੇ ਹੋਣ ਜਾਂ ਕਰਨ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ। - **Types (ਕਿਸਮਾਂ):** ਅਕਰਮਕ (Intransitive), ਸਕਰਮਕ (Transitive). - **Adverb (ਕਿਰਿਆ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ):** ਉਹ ਸ਼ਬਦ ਜੋ ਕਿਰਿਆ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਕਿਰਿਆ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਦੱਸਣ। - **Types (ਕਿਸਮਾਂ):** ਕਾਲਵਾਚਕ (Time), ਸਥਾਨਵਾਚਕ (Place), ਪ੍ਰਕਾਰਵਾਚਕ (Manner), ਕਾਰਨਵਾਚਕ (Reason), ਨਿਸ਼ਚੇਵਾਚਕ (Affirmative/Negative). ### Idioms & Proverbs (ਮੁਹਾਵਰੇ ਅਤੇ ਅਖਾਣ) - **ਮੁਹਾਵਰੇ (Idioms):** - **ਅੱਖਾਂ ਫੇਰ ਲੈਣੀਆਂ:** ਬਦਲ ਜਾਣਾ, ਬੇਪਰਵਾਹ ਹੋ ਜਾਣਾ। - **ਈਦ ਦਾ ਚੰਦ ਹੋਣਾ:** ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣਾ। - **ਉਂਗਲਾਂ 'ਤੇ ਨਚਾਉਣਾ:** ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਕਰਨਾ। - **ਕੰਨ ਭਰਨੇ:** ਚੁਗਲੀ ਕਰਨਾ। - **ਗੱਲਾਂ ਦਾ ਧਨੀ:** ਗੱਲਾਂ ਨਾਲ ਹਰਾਉਣ ਵਾਲਾ। - **ਅਖਾਣ (Proverbs):** - **ਅੰਨ੍ਹਾ ਕੀ ਜਾਣੇ ਬਸੰਤ ਬਹਾਰ:** ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਗਿਆਨ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਉਸ ਦੀ ਕਦਰ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। - **ਜਿੱਥੇ ਚਾਹ, ਉੱਥੇ ਰਾਹ:** ਜੇਕਰ ਇੱਛਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਹਰ ਕੰਮ ਸੰਭਵ ਹੈ। - **ਹੱਥਾਂ ਬਾਝੋਂ ਕਾਰ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਸਿਫ਼ਤਾਂ ਬਾਝੋਂ ਯਾਰ ਨਾ ਹੋਵੇ:** ਮਿਹਨਤ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਅਤੇ ਤਾਰੀਫ਼ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਦੋਸਤੀ ਨਹੀਂ ਬਣਦੀ। - **ਲਾਲਚ ਬੁਰੀ ਬਲਾ ਹੈ:** ਲਾਲਚ ਕਰਨਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਨੁਕਸਾਨਦਾਇਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। - **ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਰਾਮ, ਬਗਲ ਵਿੱਚ ਛੁਰੀ:** ਬਾਹਰੋਂ ਚੰਗਾ ਦਿਖਣਾ ਪਰ ਅੰਦਰੋਂ ਬੁਰਾ ਹੋਣਾ। ### Letter Writing (ਚਿੱਠੀ ਪੱਤਰ) - **Formal Letter (ਦਫ਼ਤਰੀ ਚਿੱਠੀ):** - **Format:** 1. ਪ੍ਰੇਸ਼ਕ ਦਾ ਪਤਾ (Sender's Address) 2. ਮਿਤੀ (Date) 3. ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾ ਦਾ ਪਤਾ (Receiver's Address) 4. ਵਿਸ਼ਾ (Subject) 5. ਸੰਬੋਧਨ (Salutation - ਸਰ/ਸ੍ਰੀਮਤੀ ਜੀ) 6. ਮੁੱਖ ਭਾਗ (Body - 3 Paragraphs: Introduction, Detail, Conclusion) 7. ਧੰਨਵਾਦ (Thanking You) 8. ਨਿਮਰਤਾ ਸਹਿਤ/ਆਪ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸਪਾਤਰ (Yours Faithfully/Sincerely) 9. ਨਾਮ (Name) - **Examples:** ਸ਼ਿਕਾਇਤੀ ਪੱਤਰ, ਅਰਜ਼ੀ ਪੱਤਰ, ਸੰਪਾਦਕ ਨੂੰ ਪੱਤਰ। - **Informal Letter (ਨਿੱਜੀ ਚਿੱਠੀ):** - **Format:** 1. ਪ੍ਰੇਸ਼ਕ ਦਾ ਪਤਾ (Sender's Address) 2. ਮਿਤੀ (Date) 3. ਸੰਬੋਧਨ (Salutation - ਪਿਆਰੇ/ਪੂਜਨੀਕ) 4. ਮੁੱਖ ਭਾਗ (Body - 3-4 Paragraphs) 5. ਸਮਾਪਤੀ (Closing - ਤੁਹਾਡਾ ਪਿਆਰਾ/ਸ਼ੁਭਚਿੰਤਕ) 6. ਨਾਮ (Name) - **Examples:** ਦੋਸਤ/ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਨੂੰ ਪੱਤਰ, ਵਧਾਈ ਪੱਤਰ। ### Paragraph Writing (ਪੈਰਾ ਰਚਨਾ) - **Key Points:** - **ਸ਼ੁਰੂਆਤ (Introduction):** ਵਿਸ਼ੇ ਦੀ ਸਪਸ਼ਟ ਪਛਾਣ। - **ਵਿਸਥਾਰ (Elaboration):** ਵਿਸ਼ੇ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਤੱਥਾਂ, ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ। - **ਇੱਕਸਾਰਤਾ (Cohesion):** ਵਾਕਾਂ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਤਾਲਮੇਲ। - **ਸਿੱਟਾ (Conclusion):** ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਸਿੱਟਾ ਕੱਢਣਾ। - **ਭਾਸ਼ਾ (Language):** ਸਰਲ, ਸਪਸ਼ਟ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ। - **ਸ਼ਬਦ ਸੀਮਾ (Word Limit):** ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸ਼ਬਦ ਸੀਮਾ ਦਾ ਧਿਆਨ ਰੱਖੋ। - **Common Topics:** ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ, ਸ਼ਹਿਰੀ ਜੀਵਨ, ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ, ਮਿਹਨਤ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ, ਆਦਿ। ### Reading Comprehension (ਅਣਡਿੱਠਾ ਪੈਰਾ) - **Strategy:** 1. **ਪੈਰਾ ਪੜ੍ਹੋ (Read the Paragraph):** ਪੈਰੇ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਪੜ੍ਹੋ ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰੋ। 2. **ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੜ੍ਹੋ (Read the Questions):** ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਪੜ੍ਹ ਕੇ, ਪੈਰੇ ਵਿੱਚੋਂ ਜਵਾਬ ਲੱਭਣ ਵਿੱਚ ਆਸਾਨੀ ਹੋਵੇਗੀ। 3. **ਜਵਾਬ ਲੱਭੋ (Find Answers):** ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਪੈਰੇ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਲੱਭੋ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਲਿਖੋ। 4. **ਸਿਰਲੇਖ (Title):** ਜੇਕਰ ਸਿਰਲੇਖ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਪੈਰੇ ਦੇ ਮੁੱਖ ਭਾਵ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਛੋਟਾ ਅਤੇ ਢੁਕਵਾਂ ਸਿਰਲੇਖ ਦਿਓ। 5. **ਦੁਹਰਾਈ (Review):** ਜਵਾਬਾਂ ਦੀ ਦੁਹਰਾਈ ਕਰੋ ਕਿ ਉਹ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹਨ ਜਾਂ ਨਹੀਂ। ### Literary Forms (ਸਾਹਿਤਕ ਰੂਪ) - **1. ਕਵਿਤਾ (Poetry):** - **ਰਸ (Rasa):** ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚੋਂ ਮਿਲਣ ਵਾਲਾ ਆਨੰਦ ਜਾਂ ਭਾਵ। (ਹਾਸ ਰਸ, ਕਰੁਣਾ ਰਸ, ਵੀਰ ਰਸ, ਸ਼ਾਂਤ ਰਸ ਆਦਿ) - **ਅਲੰਕਾਰ (Figures of Speech):** ਉਪਮਾ, ਰੂਪਕ, ਅਤਿਕਥਨੀ, ਅਨੁਪ੍ਰਾਸ ਆਦਿ। - **ਕਵੀ (Poets):** (ਪਾਠ ਪੁਸਤਕ ਅਨੁਸਾਰ) ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ, ਪ੍ਰੋ. ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ, ਸ਼ਿਵ ਕੁਮਾਰ ਬਟਾਲਵੀ, ਆਦਿ। - **Chapter Summary:** (ਹਰੇਕ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਸਾਰ ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਸੰਦੇਸ਼) - **2. ਕਹਾਣੀ (Short Story):** - **ਤੱਤ (Elements):** ਪਾਤਰ (Characters), ਕਥਾਨਕ (Plot), ਵਾਤਾਵਰਣ (Setting), ਸੰਵਾਦ (Dialogue), ਉਦੇਸ਼ (Theme). - **ਕਹਾਣੀਕਾਰ (Story Writers):** (ਪਾਠ ਪੁਸਤਕ ਅਨੁਸਾਰ) ਪ੍ਰੇਮਚੰਦ, ਨਾਨਕ ਸਿੰਘ, ਸੰਤ ਸਿੰਘ ਸੇਖੋਂ, ਆਦਿ। - **Chapter Summary:** (ਹਰੇਕ ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਸਾਰ, ਮੁੱਖ ਪਾਤਰ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕ ਸਿੱਖਿਆ) - **3. ਨਾਵਲ (Novel):** - ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਰੂਪ। - **Chapter Summary:** (ਨਾਵਲ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਸਾਰ, ਮੁੱਖ ਪਾਤਰ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾ ਵਸਤੂ) - **4. ਨਾਟਕ (Drama):** - ਮੰਚਨ ਲਈ ਲਿਖੀ ਗਈ ਰਚਨਾ। - **Chapter Summary:** (ਨਾਟਕ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਸਾਰ, ਪਾਤਰ ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਸੰਦੇਸ਼) - **5. ਜੀਵਨੀ (Biography) / ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ (Autobiography):** - ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਬਾਰੇ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਬਿਰਤਾਂਤ। - **Chapter Summary:** (ਜੀਵਨੀ/ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਸਾਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਰਣਾਦਾਇਕ ਪੱਖ) ### Cultural Aspects (ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਪੱਖ) - **ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ (Punjabi Culture):** - **ਤਿਉਹਾਰ (Festivals):** ਵਿਸਾਖੀ, ਲੋਹੜੀ, ਦੀਵਾਲੀ, ਹੋਲੀ, ਕਰਵਾ ਚੌਥ। - **ਲੋਕ ਨਾਚ (Folk Dances):** ਭੰਗੜਾ, ਗਿੱਧਾ, ਝੂਮਰ, ਲੁੱਡੀ। - **ਲੋਕ ਗੀਤ (Folk Songs):** ਟੱਪੇ, ਬੋਲੀਆਂ, ਮਾਹੀਆ। - **ਰਸਮਾਂ-ਰਿਵਾਜ (Customs & Rituals):** ਜਨਮ, ਵਿਆਹ, ਮੌਤ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਰਸਮਾਂ। - **ਖੇਡਾਂ (Sports):** ਕਬੱਡੀ, ਕੁਸ਼ਤੀਆਂ, ਰੱਸਾਕਸ਼ੀ। - **ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਰਸਾ (Punjabi Heritage):** - ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਥਾਨ, ਯਾਦਗਾਰਾਂ, ਕਲਾ ਅਤੇ ਸ਼ਿਲਪਕਾਰੀ।