Biology & Physics Essentials

Cheatsheet Content

` tags, adhering to all specified formatting and styling rules. Here's the cheatsheet based on the provided OCR text from pages 10-23: 6. මානව රුධිර සංසරණ පද්ධතිය (Human Circulatory System) මිනිස් හෘදයෙහි ව්‍යුහය (Structure of the Human Heart): හෘදයේ කුටීර 4කි: ඉහළින් කර්ණිකා (atria), පහළින් කෝෂිකා (ventricles). වම් කර්ණිකාව (Left Atrium) සහ වම් කෝෂිකාව (Left Ventricle). දකුණු කර්ණිකාව (Right Atrium) සහ දකුණු කෝෂිකාව (Right Ventricle). කර්ණිකා හා කෝෂිකා අතර කපාට (valves) දෙකක් ඇත: වම් කර්ණිකාව හා වම් කෝෂිකාව අතර: ද්විතුණ්ඩ කපාටය (Bicuspid valve). දකුණු කර්ණිකාව හා දකුණු කෝෂිකාව අතර: ත්‍රිතුණ්ඩ කපාටය (Tricuspid valve). කෝෂිකාවලට සම්බන්ධ මහා ධමනි දෙකකි (two main arteries connected to the ventric): වම් කෝෂිකාවෙන්: සංස්ථානික මහා ධමනිය (Systemic Aorta). දකුණු කෝෂිකාවෙන්: පුප්ඵුසීය මහා ධමනිය (Pulmonary Artery). මහා ධමනි ආරම්භයේ අඩසඳ කපාට (semilunar valves) පිහිටයි. වම් හා දකුණු කර්ණිකා තුළට ශිරා (veins) විවෘත වේ. උත්තර මහා ශිරාව (Superior Vena Cava) හා අධර මහා ශිරාව (Inferior Vena Cava) දකුණු කර්ණිකාවට විවෘත වේ. වම් හා දකුණු පුප්ඵුසීය ශිරා (Pulmonary Veins) වම් කර්ණිකාවට විවෘත වේ. ධමනි, ශිරා හා කේශනාලිකා (Arteries, Veins, and Capillaries): ධමනි: හෘදයෙන් ඉවතට රුධිරය ගෙන යන නාළ. ඝනකම් බිත්ති, ප්‍රත්‍යස්ථ. ශිරා: හෘදය දෙසට රුධිරය ගෙන එන නාළ. සිහින් බිත්ති, අඩු ප්‍රත්‍යස්ථ, කපාට ඇත. කේශනාලිකා: තනි සෛල ස්තරයකින් යුත් බිත්ති, සෛල අතර විහිදී ඇත. වායු හා පෝෂක හුවමාරුව සිදු කරයි. රුධිරයේ සංඝටක හා කෘත්‍ය (Components and Functions of Blood): රුධිරය: 55% රුධිර ප්ලාස්මය (plasma), 45% දේහාණු (blood cells). දේහාණු: රතු රුධිරාණු (Red Blood Cells / Erythrocytes): රතු පැහැයට හේතුව හිමොග්ලොබින්, ඔක්සිජන් පරිවහනය කරයි. සුදු රුධිරාණු (White Blood Cells / Leukocytes): ව්‍යාධිජනක විනාශ කිරීමෙන් හා ප්‍රතිදේහ නිපදවීමෙන් ආරක්ෂාව සපයයි. (නියුට්‍රොෆිල, ඉයොසිනොෆිල, බේසොෆිල, වසා සෛල, මොනොසයිට). රුධිර පට්ටිකා (Platelets): තුවාල වූ විට රුධිරය කැටි ගැසීමෙන් රුධිර වහනය වීම වළක්වයි. රුධිර ප්ලාස්මය (Blood Plasma): ද්‍රව්‍ය පරිවහනය කරයි (ආහාර, ඛනිජ, විටමින්, බහිස්ස්‍රාවීය ඵල, හොර්මෝන, ප්‍රෝටීන්, එන්සයිම, වායු). රුධිර පාරවිලයනය (Blood Transfusion): දායකයාගේ (donor) හා ප්‍රතිග්‍රාහකයාගේ (recipient) රුධිර ගැළපීම අත්‍යවශ්‍යයි. රුධිර ගණ (Blood Groups): රුධිර සෛලවල ප්‍රෝටීන් අනුව A, B, AB, O ලෙස වර්ග 4කි. AB: සාර්ව ප්‍රතිග්‍රාහකයා (Universal Recipient). O: සාර්ව දායකයා (Universal Donor). රීසස් සාධකය (Rhesus Factor): Rh+ (සාධකය සහිත) හා Rh- (සාධකය රහිත). Rh+ ප්‍රතිග්‍රාහකයන්ට Rh+ හෝ Rh- රුධිරය ගැළපේ. Rh- ප්‍රතිග්‍රාහකයන්ට Rh- රුධිරය පමණක් ගැළපේ. රුධිර ශ්ලේෂණය (Agglutination): නොගැළපෙන රුධිර පාරවිලයනයේදී රුධිරය කැටි ගැසීම. 7. ශාක වර්ධක ද්‍රව්‍ය (Plant Growth Substances) ශාක වර්ධක ද්‍රව්‍ය හැඳින්වීම: ශාක වර්ධනය පාලනය කරන රසායනික ද්‍රව්‍ය. සමහරක් වර්ධනය උත්තේජනය කරයි, සමහරක් නිශේධනය කරයි. ප්‍රධාන ශාක වර්ධක ද්‍රව්‍ය: ඔක්සීන් (Auxins): කඳෙහි හා මුලෙහි සෛල දික්වීම පාලනය කරයි. කඳ අග්‍රස්ථය ආලෝකය දෙසට වර්ධනය වීමට හේතු වේ (අසමාකාර සෛල දික්වීම නිසා). අග්‍රස්ථය ඉහළට වර්ධනය වේ (නව සෛල සෑදීම වේගවත් කරයි). පාර්ශ්වික අංකුර වර්ධනය නිශේධනය කරයි. උදා: ඉන්ඩෝල් ඇසිටික් ඇසිඩ් (IAA). ගිබෙරලීන් (Gibberellins): ශාක කඳන්වල දික්වීම හා ඵල වර්ධනය කෙරෙහි බලපායි. සයිටොකයිනින් (Cytokinins): සෛල විභාජනය වේගවත් කරයි. පුෂ්ප, පත්‍ර, ඵල හා මුල්වල වර්ධනය වේගවත් කරයි. බීජ ප්‍රරෝහණය වේගවත් කරයි. වියපත් වීම ප්‍රමාද කරයි. ඇබ්සිසික් අම්ලය (Abscisic acid): ජල හිඟතාවේදී පුටිකා වැසීමෙන් උත්ස්වේදනය අඩු කරයි. එතීන් (Ethene): ඵල ඉදීම සඳහා වැදගත් වේ (පිෂ්ටය සීනි බවට පත් කරයි). කෘත්‍රිම වර්ධක ද්‍රව්‍යවල ප්‍රයෝජන (Uses of Artificial Growth Substances): 2,4 DPA (2,4 dichlorophenoxyacetic acid) / 2,4,5 TPA (2,4,5 trichlorophenoxyacetic acid): කුඹුරුවල පළල් පත්‍ර වල්පැළෑටි නාශකයක් ලෙස භාවිතා කරයි. IAA (Indole Acetic Acid) / IBA (Indole Butyric Acid): අතු කැබලි ඉක්මණින් මුල් අද්දවා ගැනීමට, ඵල ඉක්මනින් වර්ධනය කිරීමට. NAA (Naphthalene Acetic Acid): ගස්වල ගෙඩි අකාලයේ වැටීම වැළැක්වීමට, අන්නාසිවල අවාරයේ ඵලදාව ලබා ගැනීමට, අවාරයේ ඵල හට ගැන්වීමට. 8. ජීවීන්ගේ සන්ධාරණය හා චලනය (Support and Movement in Organisms) සතුන්ගේ චලනය හා සන්ධාරණය (Movement and Support in Animals): චලනය (movement): උත්තේජයකට ප්‍රතිචාරයක් ලෙස දේහය හෝ කොටසක පිහිටීම වෙනස් කිරීම. චලනයට උපයෝගී වන අවයව: ඇමීබා (Amoeba): ව්‍යාජ පාද (pseudopods). එවුග්ලීනා (Euglena): කශිකා (flagella). පැරමීසියම් (Paramecium): පක්ෂ්ම (cilia). ගෙම්බා, චීටා, මිනිසා: පාද (limbs). ඩොල්ෆින් (Dolphin): අවල්පත් (fins). කපුටා: පියාපත් (wings). ගැඩවිලා, කූඩැල්ලා, ගොළුබෙල්ලා, නයා: විශේෂ අවයව නොමැත. අස්ථි, පේශි හා සන්ධි (Bones, Muscles, and Joints): පේශි (Muscles): සෛල තන්තු ආකාරයට පිහිටා ඇත, සංකෝචනය හා ඉහිල් වීම සිදු කරයි. අස්ථි (Bones): දෘඪතාව ලබා දෙයි, පේශි සමඟ සම්බන්ධ වී චලනයට දායක වේ. සන්ධි (Joints): අස්ථි එකිනෙකට සම්බන්ධ වන ස්ථාන. මිනිසාගේ වැලමිට සන්ධිය (elbow joint): ද්විශීර්ෂ පේශි (biceps) සංකෝචනය වූ විට අත නැවී ඉහළට එසවේ, ත්‍රිශීර්ෂ පේශි (triceps) සංකෝචනය වූ විට අත දිග හැරේ. ශාක සන්ධාරණය හා චලනය (Support and Movement in Plants): ශාකවල සන්ධාරණය: අකාෂ්ඨීය (non-woody) ශාක: සෛල ජලයෙන් පිරී පැවතීම (turgidity) සන්ධාරණයට හේතු වේ. කාෂ්ඨීය (woody) ශාක: සෙලියුලෝස්, ලිග්නීන් වැනි රසායනික සංයෝග තැන්පත් වීමෙන් දෘඪතාව ලැබේ. ශාක චලන: උත්තේජයකට ප්‍රතිචාරයක් ලෙස වර්ධනය හෝ ශුනතා වෙනස් වීම නිසා පිහිටීම වෙනස් වීම. ආවර්තී චලන (Tropic movements): ප්‍රතිචාරයේ දිශාව උත්තේජයේ දිශාවට සම්බන්ධයි. වර්ධක ද්‍රව්‍ය බලපායි. ධන ගුරුත්වාවර්තී චලන (Positive gravitropism): මුල පොළොව දෙසට වැඩීම. ඍණ ගුරුත්වාවර්තී චලන (Negative gravitropism): අග්‍රස්ථය පොළොවෙන් ඉවතට වැඩීම. ධන ප්‍රභාවර්තී චලන (Positive phototropism): අග්‍රස්ථය ආලෝකය දෙසට වැඩීම. ධන ජලාවර්තී චලන (Positive hydrotropism): මුල ජලය ඇති දෙසට වැඩීම. ධන රසායනාවර්තී චලන (Positive chemotropism): පුෂ්පයක පරාග ඩිම්බය දෙසට වර්ධනය වීම. ධන ස්පර්ශාවර්තී චලන (Positive thigmotropism): වැල්දොඩම් පහුර ආධාරකය වටා එතීම. සන්නමන චලන (Nastic movements): ප්‍රතිචාරයේ දිශාව උත්තේජයේ දිශාවට සම්බන්ධ නැත. වර්ධක ද්‍රව්‍ය බලපෑමක් නැත. ශුනතා වෙනස් වීම නිසා සිදු වේ. නිද්‍රා සන්නමන චලන (Nyctinastic movements): කතුරුමුරුංගා, සියඹලා, නිදිකුම්බා වැනි ශාකවල පත්‍ර අඳුර වැටීමත් සමඟ හැකිලීම. ස්පර්ශ සන්නමන චලන (Thigmonastic movements): නිදිකුම්බා පත්‍ර ස්පර්ශ කළ විට හැකිලීම. කම්පා සන්නමන චලන (Seismonastic movements): කම්පනයකදී නිදිකුම්බා පත්‍ර හැකිලීම. ප්‍රභා සන්නමන චලන (Photonastic movements): ආලෝකය වැටෙන විට පුෂ්ප පිපීම. සාර්වසර චලන (Tactic movements): උත්තේජයේ දිශාවට සම්බන්ධව සම්පූර්ණ ජීවියාම චලනය වීම (උදා: ක්ලැමිඩොමොනාස්). 9. පරිණාමික ක්‍රියාවලිය (Evolutionary Process) පෘථිවියේ සම්භවය (Origin of Earth): වසර බිලියන 4.5කට පමණ පෙර පෘථිවිය සම්භවය වූ බව සැලකේ. විශ්වයේ උපත: මහා පිපිරුම් වාදය (Big Bang Theory) - අධික ශක්තියක් ගැබ් වූ ශක්ති ප්‍රභවයක මහා පිපිරුමක්. ආරම්භයේ පෘථිවිය උණුසුම් වස්තුවක්, පසුව සිසිල් වී හරය (Core), කබොල (Crust) නිර්මාණය විය. මුල් වායුගෝලය: $CO_2$, $CH_4$, $H_2S$ වැනි වායු, ඔක්සිජන් ($O_2$) නොතිබුණි. ජලය වාෂ්ප වී වලාකුළු සෑදී, වර්ෂාවෙන් සාගර නිර්මාණය විය. පෘථිවිය මත ජීවයේ සම්භවය (Origin of Life on Earth): වසර බිලියන 3.5කට පමණ පෙර ජීවය ආරම්භ විය. විශේෂ මැවුම් වාදය (Special Creation Theory): සියලු ජීවීන් කිසියම් ආකාරයක මැවීමකින් ඇති වූ බව. විද්‍යාත්මක සාක්ෂ්‍ය නැත. ස්වයංසිද්ධ ජනනවාදය (Spontaneous Generation Theory): අජීවී ද්‍රව්‍යවලින් ස්වයංසිද්ධව ජීවීන් නිර්මාණය වූ බව (උදා: රෙදි කඩමාලුවලින් මීයන්). ලුවී පාස්චර් විසින් මෙය අසත්‍ය බව තහවුරු කළේය. කොස්මොසොයික් වාදය (Cosmozoic Theory): ජීවීන් සහිත උල්කාවක් හෝ වෙනත් ග්‍රහලෝකයකින් පෘථිවියට පැමිණි බව. විද්‍යාත්මකව තහවුරු කර නැත. ජෛව රසායනික පරිණාමය පිළිබඳ වාදය (Biochemical Evolution Theory): මුල් වායුගෝලයේ රසායනික ප්‍රතික්‍රියා මගින් ජීවය සෑදීමට අවශ්‍ය අමුද්‍රව්‍ය ඇති විය. ශක්තිය: විද්‍යුත් විසර්ජන, ගිනි කඳු, පාරජම්බුල කිරණ. අමුද්‍රව්‍ය වැසි ජලයේ දිය වී සාගරවලට එකතු විය (Primordial soup). ප්‍රාග් සෛල (protocells) ඇති විය. මුල් ජීවීන්: ඒකසෛලික බැක්ටීරියා, පසුව ඒකසෛලික ඇල්ගි (ඔක්සිජන් වායුගෝලයට එක් විය). දීර්ඝ කාලයක් තිස්සේ ඒකසෛලිකයන්ගෙන් බහුසෛලික ජීවීන් (නිඩාරියාවන්, ඇනෙලිඩාවන්, ආත්‍රොපෝඩාවන්) බිහි විය. පෘෂ්ඨවංශීන්: මත්ස්‍යයින් ➡️ උභයජීවීන් ➡️ උරගයින් ➡️ පක්ෂීන් / ක්ෂීරපායින්. මානවයාගේ සම්භවය: වසර මිලියන 12කට පෙර. ශාක ලෝකය: ප්‍රභාසංශ්ලේෂී ඇල්ගි ➡️ නොදියුණු ශාක ➡️ අපුෂ්ප ශාක ➡️ සපුෂ්ප ශාක. පරිණාමය (Evolution): සරල ජීවීන්ගෙන් සංකීර්ණ ජීවීන් දක්වා වූ ක්‍රමික විකාශනය. සාක්ෂ්‍ය: පොසිල (Fossils): සංරක්ෂණය වූ ජීවීන්ගේ දේහ කොටස් හෝ සලකුණු (පා සලකුණු, කවච). පාෂාණ, අයිස්, පීට් නිධි, මඩ තුළ හමු වේ. සැකිලි, දත්, කවච: දිරාපත් වී රොන්මඩ එකතු වී පාෂාණ බවට පත් වේ. හිස් අවකාශ: සත්ත්ව දේහය දිරාපත් වී සිලිකා වැනි ද්‍රව්‍ය පිරී හැඩයට සමාන පොසිල සෑදේ. රෙසින (Resin) තුළ කෘමි සතුන්. අයිස් තුළ මැමත් (Mammoth). පා සලකුණු (ඩයිනෝසර්). ජීවමාන පොසිල (Living Fossils): පැරණි සම්භවයක් සහිත, වසර මිලියන ගණනාවක් තිස්සේ ලක්ෂණ වෙනස් නොවී පවතින ජීවීන් (උදා: සීලාකැන්ත් මත්ස්‍යයා, ලාම්පු බෙල්ලා, බත්කුරා, කැරපොත්තා, පෙනහැලි මත්ස්‍යයා, ගිනිහොට මීවන ශාකය). අශ්වයාගේ පරිණාමය: සම්පූර්ණ පොසිලමය සාක්ෂ්‍ය ඇති එකම ජීවියා.