योग आणि ध्यान (Yoga & Meditati

Cheatsheet Content

### योगाची ओळख योग एक प्राचीन भारतीय शारीरिक, मानसिक आणि आध्यात्मिक सराव आहे. 'युज' या संस्कृत शब्दावरून 'योग' हा शब्द आला आहे, ज्याचा अर्थ 'एकत्र करणे' किंवा 'जोडणे' असा आहे. योग शरीर, मन आणि आत्म्याला जोडण्याचे काम करतो. #### योगाचे अंतिम ध्येय - जीवात्मा आणि परमात्मा यांचे ऐक्य साधणे. - कैवल्य / मोक्ष प्राप्त करणे. - **पतंजली योगसूत्रानुसार:** "योगश्चित्तवृत्तिनिरोधः" - चित्तातील वृत्तींचा निरोध करून आत्मस्वरूपाची अनुभूती घेणे हे योगाचे ध्येय आहे. #### योगाची उद्दिष्ट्ये (Objectives of Yoga) - **शारीरिक उद्दिष्टे:** शरीर सुदृढ व रोगमुक्त ठेवणे, स्नायू, हाडे व अंतर्गत अवयवांचे कार्य सुधारणे, सहनशक्ती व लवचिकता वाढवणे. - **मानसिक उद्दिष्टे:** मनाची एकाग्रता वाढवणे, ताण, चिंता, नैराश्य कमी करणे आणि भावनिक संतुलन साधणे. - **नैतिक व सामाजिक उद्दिष्टे:** यम-नियमांद्वारे सदाचार विकसित करणे, अहिंसा, सत्य, संयम यांचे पालन आणि समाजात शांतता व सौहार्द वाढवणे. - **आध्यात्मिक उद्दिष्टे:** आत्मशुद्धी, विवेक व वैराग्याची निर्मिती आणि ध्यान व समाधीची प्राप्ती. ### योगाचा उगम आणि इतिहास योगाची परंपरा हजारो वर्षांपूर्वीची आहे, जी सभ्यतेच्या सुरुवातीपासून अभ्यासली जात आहे. योगशास्त्रात शिवाला "आदि योगी" आणि "आदि गुरु" मानले जाते. #### ऐतिहासिक कालखंड - **पूर्व-वैदिक कालखंड (इ.स.पू. ३०००):** हडप्पा आणि मोहेंजोदारो येथील उत्खननातून योगाची प्रथा ५००० वर्षांपूर्वीपासून असल्याचे समजते. - **वैदिक काळ (इ.स.पू. ३००० ते ५००):** या काळात एकाग्रता आणि सांसारिक अडचणींवर मात करण्यासाठी योगाचा अभ्यास केला जात असे. यज्ञ आणि योगासनांना महत्त्व होते. - **पूर्वशास्त्रीय कालखंड (इ.स.पू. ५०० ते २००):** उपनिषद, महाभारत आणि भगवद्गीतेमध्ये योगाची चर्चा आहे. भगवद्गीतेत ज्ञानयोग, भक्तियोग, कर्मयोग आणि राजयोग यांचा उल्लेख आहे. - **शास्त्रीय काळ (इ.स.पू. २०० ते इ.स. ५००):** पतंजलींनी योगसूत्रांमध्ये योगाचे शास्त्रीय आणि तत्त्वज्ञानात्मक स्वरूप मांडले. त्यांनी अष्टांग योगाचे १९५ सूत्रे संकलित केली. - **मध्ययुग (इ.स. ५०० ते १५००):** या काळात आसनांना महत्त्व देऊन हठ योग विकसित झाला. #### आधुनिक युग स्वामी विवेकानंदांनी शिकागो येथील धर्म संसदेत योगाची ओळख करून दिली. महर्षी महेश योगी, परमहंस योगानंद, रमण महर्षी यांसारख्या योग्यांनी पाश्चात्त्य जगावर प्रभाव टाकला. अलिकडच्या काळात टी. कृष्णमाचार्य, बीकेएस अय्यंगार, रामदेव बाबा, जग्गी वासुदेव आणि श्रीश्री रविशंकर यांनी योग जागतिक स्तरावर लोकप्रिय केला. - **आंतरराष्ट्रीय योग दिवस:** ११ डिसेंबर २०१४ रोजी संयुक्त राष्ट्र महासभेत भारताचे पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी २१ जून हा आंतरराष्ट्रीय योग दिवस म्हणून साजरा करण्याचा प्रस्ताव मांडला, जो १९३ पैकी १७५ देशांनी स्वीकारला. २१ जून २०१५ पासून 'जागतिक योगदिवस' साजरा केला जातो. ### योगाचे गैरसमज - योग केवळ संन्यासी लोकांसाठी आहे. - योग चमत्काराचे शास्त्र आहे. - योग केवळ शरीराला क्लेश देणाऱ्या प्रक्रियांचे शास्त्र आहे. - योग केवळ व्यायामाचे शास्त्र आहे. - योग केवळ तत्त्वज्ञान सांगणारे दर्शन आहे. - योग खूप अवघड किंवा खूप सोपे आहे. ### योग: अर्थ, परिभाषा आणि व्याख्या **योगशास्त्र** हे प्राचीन शास्त्र असून, 'योग' शब्दाचा अर्थ समाधी स्थिती प्राप्त करणे असा आहे. हा संस्कृत शब्द 'युज' (जोडणे) या धातूपासून बनला आहे, म्हणजे शरीर, मन, आत्मा आणि परमात्म्याला जोडणे. #### विविध ग्रंथांनुसार व्याख्या - **उपनिषद:** मनाला स्थिर करण्यासाठी करण्यात येणाऱ्या सर्व शारीरिक, मानसिक प्रक्रियांचा अंतर्भाव असणारी साधना म्हणजे योग. - **कठोपनिषद:** पंच ज्ञानेंद्रिय विषयापासून विरक्त होऊन मनासहित स्थिर होतात, मन विषयाकडे न धावता बुद्धीशी स्थिर होते. साधकाचे मन, बुद्धी, इंद्रिय आत्म्याच्या दिशेने प्रवास करतात, तेव्हा सर्व शुभ संस्कारांचा उदय होतो, ही अवस्था म्हणजे योग. - **मैत्रीयणी उपनिषद:** प्राण, मन, इंद्रिय यांच्या एकत्रित संयोगामुळे प्राण निश्चल होऊन मन स्थिर होते. इंद्रिय शांत व स्थिर होतात. प्राण, मन व इंद्रिये शांत झाल्यामुळे कोणताही भाव निर्माण होत नाही व साधक स्वस्वरूपाला जाणतो. यालाच योग असे म्हटले गेले आहे. - **योगशिखोपनिषद:** प्राण व अपान वायूचे मिलन म्हणजे योग होय. #### पुराणानुसार योगाच्या व्याख्या 1. **अग्निपुराण:** ज्ञानाच्या प्रकाशाने चित्त ब्रह्मतत्वात एकाग्र होते. वृत्ती ब्रह्मतत्वात विलीन होते. जीव सुद्धा ब्रह्मतत्वात विलीन होतो. चित्ताची अशी पूर्ण एकाग्रता म्हणजे योग होय. 2. **स्कंध पुराण:** जीवात्म्यांचे परमात्म्यासोबत मिलन तसेच शिव व शक्तीचे मिलन म्हणजे योग होते. 3. **योग वशिष्ठनुसार:** योग मन प्रशमनः उपायः। मनाशांतीचा उपाय म्हणजे योग होय. 4. **भागवत गीतेनुसार:** योगः कर्मसु कौशलम । केलेल्या कर्माच्या फळाविषयी आसक्त न राहता केलेले कुशल कर्म म्हणजे योग होय. 5. **समत्वं योग उच्यते:** हे धनंजय अर्जुना, तू आसक्ती सोडून तसेच सिद्धी आणि असिद्धीमध्ये समान भाव ठेवून योगात स्थिर होऊन कर्तव्य कर्मे कर. समत्वालाच योग म्हटले जाते. ### योगासन आणि अयोगिक शारीरिक व्यायाम यांतील फरक | मुद्दा | योगासन | अयोगिक शारीरिक व्यायाम | | :---------------- | :----------------------------------- | :----------------------------- | | **मूळ संकल्पना** | भारतीय योगतत्त्वज्ञानावर आधारित | आधुनिक शारीरिक प्रशिक्षणावर आधारित | | **मुख्य उद्देश** | शरीर-मन-आत्मा यांचा समन्वय | स्नायू बळकट करणे व शरीरयष्टी सुधारणे | | **श्वसन** | श्वासावर पूर्ण नियंत्रण व समन्वय | श्वसनावर विशेष लक्ष नसते | | **गती** | मंद, स्थिर व नियंत्रित | जलद, जोमदार व गतिमान | | **मनाची भूमिका** | एकाग्रता व जागरूकता आवश्यक | मानसिक एकाग्रतेची आवश्यकता कमी | | **ऊर्जेचा परिणाम** | प्राणशक्तीचे संतुलन साधते | ऊर्जेचा खर्च अधिक | | **थकवा** | थकवा कमी, प्रसन्नता वाढते | थकवा व स्नायू दुखणे संभवते | | **आध्यात्मिक पैलू** | ध्यान व आत्मविकासाशी संबंधित | आध्यात्मिक घटक नसतो | | **दीर्घकालीन परिणाम** | समग्र आरोग्य व अंतर्गत शांती | प्रामुख्याने शारीरिक फिटनेस | ### पतंजलींचा अष्टांग योग (Ashtanga Yoga of Patanjali) पतंजली महर्षींनी योगसूत्रांमध्ये योगाचे शास्त्रीय व तत्त्वज्ञानात्मक स्वरूप मांडले आहे. त्यांनी सांगितलेला अष्टांग योग हा मानवी जीवनाच्या सर्वांगीण विकासासाठी मार्गदर्शक आहे. "अष्ट" म्हणजे आठ आणि "अंग" म्हणजे घटक. #### अष्टांग योगाची आठ अंगे 1. **यम:** सामाजिक व नैतिक शिस्त (अहिंसा, सत्य, अस्तेय, ब्रह्मचर्य, अपरिग्रह). 2. **नियम:** वैयक्तिक शुद्धता व आचार (शौच, संतोष, तप, स्वाध्याय, ईश्वरप्रणिधान). 3. **आसन:** स्थिर व सुखकर शारीरिक स्थिती. 4. **प्राणायाम:** श्वसनावर नियंत्रण. 5. **प्रत्याहार:** इंद्रियांचे विषयांपासून निवृत्ती. 6. **धारणा:** मनाची एकाग्रता. 7. **ध्यान:** अखंड चैतन्यपूर्ण ध्यान. 8. **समाधी:** आत्मसाक्षात्काराची अवस्था.